6 Şubat depremlerinden sonra kliniğime gelen danışanların bir kısmı deprem bölgesinde bile değildi; görüntüleri ekrandan izlemiş, yakınlarını telefonda beklemişlerdi. Bir kısmı ise enkazdan çıkmış, aylar sonra hâlâ her sarsıntıda o geceye dönüyordu. Trafik kazası geçiren, saldırıya uğrayan, sevdiğini aniden kaybeden ya da zorlu bir doğum yaşayan insanlarla da benzer bir tabloyu çalışırım. Travmatik bir olayın ardından sarsılmak insani ve beklenen bir tepkidir. Bu tepki haftalar geçtiği hâlde yatışmıyor, hatta hayatı daraltıyorsa, adı çoğu zaman travma sonrası stres bozukluğudur (TSSB). Bu yazıda TSSB’nin ne olduğunu, belirtilerini, olağan stres tepkisinden nasıl ayrıldığını ve EMDR’nin bu alandaki yerini anlatacağım.
TSSB nedir? Kısa cevap
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), hayatı ya da beden bütünlüğünü tehdit eden bir olayın ardından gelişen; olayı istemsizce yeniden yaşama, hatırlatıcılardan kaçınma, sürekli tetikte olma ve duygudurumda kararma ile seyreden bir tablodur. Belirtiler bir aydan uzun sürer ve işlevselliği bozar. Dünya Sağlık Örgütü, tedavide travma odaklı bilişsel-davranışçı terapi ile EMDR’yi önerir.
Travma Yaşayan Herkes TSSB Geliştirir mi?
Hayır. Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre insanların yaklaşık yüzde 70’i yaşamı boyunca en az bir kez travmatik olabilecek bir olayla karşılaşır; ancak bunların yalnızca küçük bir bölümünde (yüzde 5,6) TSSB gelişir. Savaş ve çatışma ortamlarında bu oran üç katına yaklaşır. Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 3,9’unun hayatının bir döneminde TSSB yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu sayılar iki şeyi birlikte söyler: İnsan zihni dayanıklıdır; ama TSSB nadir bir durum da değildir ve geliştiğinde bir zayıflık belirtisi olarak görülmemelidir.
TSSB Belirtileri: Dört Küme
- Yeniden yaşantılama: İstemsiz anılar, kâbuslar, olayı o an yaşıyormuş gibi hissettiren canlanmalar (flashback); hatırlatıcılarla karşılaşınca yoğun bedensel tepki.
- Kaçınma: Olayı hatırlatan yerlerden, insanlardan, konuşmalardan ve hatta duygulardan uzak durma. Araba kazasından sonra direksiyona geçememek, depremden sonra kapalı alanda uyuyamamak gibi.
- Düşünce ve duygudurumda olumsuz değişim: “Dünya tümüyle tehlikeli”, “benim suçumdu” gibi inançlar; suçluluk, utanç, uyuşma, sevdiklerinden kopma, eskiden keyif veren şeylere ilgisizlik.
- Aşırı uyarılmışlık: Sürekli tetikte olma, irkilme, öfke patlamaları, uykuya dalamama, odaklanma güçlüğü.
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi, belirtilerin olaydan hemen sonra başlayabileceği gibi haftalar, aylar, hatta yıllar sonra da ortaya çıkabileceğini belirtir. Kliniğimde bunun en sık örneği, yıllar önceki bir olayın, benzer bir yaşantıyla — bir kayıp, bir ameliyat, bir çocuğun aynı yaşa gelmesi — yeniden canlanmasıdır.
Olağan Stres Tepkisi mi, TSSB mi?
| Olağan stres tepkisi | TSSB | |
|---|---|---|
| Süre | Günler-haftalar içinde hafifler | Bir aydan uzun sürer; aylarca, yıllarca sürebilir |
| Seyir | Zamanla azalır | Aynı kalır, dalgalanır ya da artar |
| Anı | Rahatsız eder ama “geçmişte” hissedilir | “Şimdi oluyormuş” gibi yaşanır |
| Kaçınma | Geçici | Hayatı daraltacak ölçüde |
| İşlevsellik | İş, uyku ve ilişkiler toparlanır | İş, uyku ve ilişkiler belirgin biçimde bozulur |
İlk haftalarda görülen uykusuzluk, irkilme ve olayı sürekli düşünme çoğu zaman olağandır ve destekleyici bir çevreyle kendiliğinden yatışır. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre TSSB gelişenlerin yüzde 40’a varan bölümü bir yıl içinde toparlanır. Kalanlar için beklemek ise çoğu zaman tabloyu yerleştirir; belirtiler bir ayı aşıyor ve hayatı kısıtlıyorsa değerlendirme zamanı gelmiştir.
Kimlerde Risk Daha Yüksektir?
Olayın şiddeti ve süresi, olay sırasında yaşanan çaresizlik, sonrasında sosyal desteğin zayıf olması ve daha önce yaşanmış travmalar riski artırır. Son madde klinikte çok belirleyicidir: Yeni bir olay, çoğu zaman işlenmeden kalmış eski kayıtların üzerine düşer. Bu nedenle ilk görüşme öncesinde danışanlarıma Olumsuz Çocukluk Deneyimleri (ACE) formunu veririm. Bu form travmayı ölçmez; 0-18 yaş arasındaki büyük T deneyimler hakkında bilgi verir ve haritayı birlikte çıkarmamıza yardım eder. Büyük T ve küçük t ayrımını ayrı bir yazıda anlattım.
Çocuk ve Ergenlerde TSSB
Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman sözle değil, davranışla anlatır: olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırma, yeniden alt ıslatma, anne babadan ayrılamama, karanlıktan korkma. Ergenlerde ise öfke, içe kapanma, okul başarısında ani düşüş ve riskli davranışlar öne çıkabilir. Yetişkinlerin “unutur, küçük” varsayımı çoğu zaman doğru değildir. Çocuk ve ergenlerde EMDR’nin nasıl uygulandığını ayrıca yazdım.
TSSB Nasıl Tedavi Edilir?
Uluslararası kılavuzlar bu konuda hemfikirdir. Dünya Sağlık Örgütü, en güçlü kanıta sahip psikolojik müdahalelerin travma odaklı bilişsel-davranışçı terapi ile EMDR olduğunu belirtir. İngiltere’nin NICE kılavuzu da EMDR’yi, belirtileri üç ayı aşan yetişkinlere sunulması gereken tedaviler arasında sayar. Kronik TSSB’de psikoterapileri inceleyen Cochrane derlemesi de bireysel travma odaklı bilişsel-davranışçı terapi ile EMDR’nin, bekleme listesi ve olağan bakıma kıyasla belirtileri azaltmada daha etkili olduğunu bildirmiştir. Uyku, yoğun kaygı ya da eşlik eden depresyon için hekimin düzenleyeceği ilaç tedavisi sürece eşlik edebilir; bu durumda danışanımın psikiyatristiyle iş birliği içinde çalışırım.
EMDR ile TSSB Çalışması Nasıl İlerler?
TSSB’de anı, zihinde “bitmiş bir olay” olarak değil, hâlâ süren bir tehlike olarak kayıtlıdır; beden bu yüzden alarmda kalır. EMDR, bu kaydın yeniden işlenmesini hedefler. Çalışma üç adımda ilerler. Önce hazırlık: Danışan, yoğun duyguyu düzenleyebileceği becerileri edinmeden işlemeye geçmem. Sonra hedef anıların işlenmesi: olayın en kötü anı, ona eşlik eden “öleceğim”, “benim suçum” gibi inançlar ve bedendeki iz. Son olarak bugünkü tetikleyiciler ve geleceğe dönük senaryolar — yeniden araba kullanmak, o sokaktan geçmek, kapalı bir odada uyumak. Danışanın olayı baştan sona anlatması gerekmez; bu, yaşadıklarını kelimelere dökmekte zorlananlar için önemli bir kolaylıktır.
Seanslar 45 dakikadır. Toplam süre için baştan kesin bir sayı vermem: Tek bir olaya bağlı tablolar genellikle daha kısa sürede toparlanır; eski yaşantıların üzerine binmiş travmalarda ise yol daha uzundur. EMDR’ye özgü bir esneklikle seans yoğunluğu artırıldığında sonuca o oranda erken ulaşılır; özellikle yakın zamanda yaşanmış olaylarda sık aralıklı çalışmayı bu yüzden tercih ederim.
Yakınınız TSSB Yaşıyorsa
- Anlatmaya zorlamayın: “Anlat, rahatlarsın” baskısı çoğu zaman ters etki yapar. Dinlemeye hazır olduğunuzu bilmesi yeterlidir.
- Tepkileri kişisel almayın: Öfke, irkilme ve içe çekilme size değil, alarmda kalan sinir sistemine aittir.
- Gündelik düzeni destekleyin: Uyku, yemek ve hareket rutini sinir sistemini yatıştırır.
- “Artık geçmesi lazım” demeyin: İyileşmenin takvimi yoktur; ama profesyonel destek için ilk adımı kolaylaştırabilirsiniz.
Ne Zaman Destek Almalı?
Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa, uyku ve iş düzeni bozulduysa, kaçınmalar hayatı daraltıyorsa ya da alkol ve sakinleştiricilerle idare etmeye başladıysanız bir değerlendirme görüşmesi için beklemeyin. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa en yakın acil servise ya da 112’ye başvurun. Şehir dışında ya da yurt dışında yaşayanlar için online görüşme de mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
TSSB kendiliğinden geçer mi? Bir bölüm insanda belirtiler ilk yıl içinde hafifler. Ancak aylardır süren ve hayatı kısıtlayan bir tabloda beklemek, kaçınmaları yerleştirir; değerlendirme yaptırmak daha güvenli yoldur.
Olayın üzerinden yıllar geçti; hâlâ çalışılabilir mi? Evet. İşlenmemiş anı için zaman aşımı yoktur. Onlarca yıl önceki olaylarla çalışmak klinik pratikte olağandır.
Olayı ayrıntısıyla anlatmak zorunda mıyım? Hayır. EMDR’de anıya kısa süreliğine odaklanmak yeterlidir; ayrıntılı anlatım şart değildir.
TSSB’de ilaç gerekir mi? Her zaman değil. Uyku, yoğun kaygı ya da eşlik eden depresyon için ilaç gündeme gelebilir; bu kararı psikiyatrist verir ve psikoterapiyle birlikte yürütülür.
Olayı ben yaşamadım, yalnızca tanık oldum; yine de TSSB olur mu? Olabilir. Bir olaya tanık olmak, sevilen birinin başına geldiğini öğrenmek ya da meslek gereği travmatik ayrıntılara tekrar tekrar maruz kalmak da aynı tabloya yol açabilir.
Son Söz
TSSB bir karakter zayıflığı değil, olağanüstü bir olaya verilmiş ve yerinde saymış bir tepkidir. İyi haber şu ki, en iyi araştırılmış ve tedaviye en iyi yanıt veren ruhsal tablolardan biridir. Nişantaşı-Teşvikiye’deki merkezimde ya da online görüşmeyle çalışmak için yardımcım Özlem Hanım’a ulaşabilirsiniz; yaşadıklarınızı ve size uygun yolu ilk görüşmede birlikte konuşuruz.
Kaynaklar
- World Health Organization (2024). Post-traumatic stress disorder — Fact sheet. who.int
- NHS. Post-traumatic stress disorder (PTSD) — Overview. nhs.uk
- National Institute for Health and Care Excellence (2018). Post-traumatic stress disorder (NG116). nice.org.uk
- Bisson, J. I. ve ark. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- EMDR Europe. What is EMDR. emdr-europe.org